Halk sağlığının güvence altına alınması, devlet bütçesinden ilaca ayrılan pay ve eczacılık mesleğinin saygınlığı arasındaki bağlantı ne olabilir?

Her ilaç ters (advers) etki oluşturma riskine sahiptir. İlaçları faydalı (terapötik) etkileri için kullanırız. Ters etkiler ise ilaçla tedavi sırasında ortaya çıkan; istenmeyen, amaçlanmamış ve zararlı etkilerdir. Sağlık çalışanlarının günlük çalışmalarında, eczacılık hizmetlerimiz sırasında daha az odaklandığımız, kolayca gözden kaçırabildiğimiz ve karşılaşmak istemediğimiz ilaç etkileridir bunlar. Farmakovijilans kavramı esas olarak ters ilaç etkilerinin belirlenmesi ve önlenmesini kapsamaktadır. Bu kavram ülkemizde yayımlanan farmakovijilans yönetmeliği (1) ve kılavuzuyla(2)  birlikte yasal zemine sahip olmasına rağmen, eczacılar ve sağlık çalışanları bu konuda yeteri kadar bilgi sahibi gözükmemekte, kendilerine verilen yetki ve olanakları kullanmamaktadır. 

Ters ilaç etkilerinin günümüzde ön plana çıkmasının nedeni, hem insan sağlığına hem de sağlık bütçesine verdiği zararlardan dolayıdır. ABD’de yapılan bir çalışmada ilaca bağlı yaşam yitirme olaylarının, ilk altı neden içinde yer aldığı bildirilmektedir. Aynı konu ülkemizde bilinmezliğini korumakla birlikte, gelişmiş ülkelerden daha iyi durumda olduğu söylenemez. Devletin ilaca ayırdığı bütçe oranından şikâyetçi olduğu bir ortamda, halkın ilaçtan zarar görmesi, durumu daha da içinden çıkılamaz bir hale getirmektedir. Gelişmiş ülkelerde yapılan çalışmalar, ters etkilere bağlı ekonomik kayıpların da beklenenin çok üzerinde olduğunu göstermiştir. İlginç olan ise, ters etkilerin birçoğunun önlenebilir nitelikte olmasıdır. Bu nedenle birçok ülkede eczacının ilaçla tedavide sorumluluk alması ve ters etkileri en aza indirmesi işlevi, hem halk sağlığı, hem de devlet bütçesine katkısı nedeniyle ön plana çıkmaya başlamıştır. Ülkemizdeki eczacılık hizmetlerinin de bu noktaya gelmesi bir zorunluluk olarak görülmektedir.

İlaçların ters etkilerine karşı uyanık ve dikkatli olmak anlamına gelen farmakovijilans etkinlikleri ile eczacı, sadece ilacın hastaya ulaştırılması değil, özellikle ters etkisinin takibinde de sorumlu olmaktadır. İlaç uzmanı kimliğini taşıyan bir eczacı, bu konuya aktif katılımıyla hem ters etkilerin ortaya çıkarılması, hem de önlenmesinde söz sahibi olmalıdır. Böylece mesleki yetkinliğini, hem diğer sağlık çalışanlarına, hem de topluma kanıtlayacaktır.

İlaç sektörü, yapısı itibariyle sürekli gelişmek ve farklılaşmak durumundadır. Aynı sistem içinde yer alan gruplardan biri değişirken, diğerinin değişmemesi, doğa kurallarına aykırıdır. Dolayısıyla,  eczacılık mesleği de, kendisini bu sektörde söz sahibi bir konumda görmek istiyorsa, ilaç uzmanlığı kimliğini ön plana çıkarması gerekmektedir. Böylece, eczacılar değişim sürecinde belirleyici rol oynayabilirler.

Eczacılar olarak ülkemizde ilaç güvenliliği ve akılcı olmayan ilaç kullanımı konusunda veriler ortaya koymak zorundayız. Bu verilerle birlikte, çözüm yollarını da önererek, devlete ilaç harcamalarını azaltma konusunda yol gösterici olabiliriz.

Biz de bu konuları içeren, yazının başlığındaki sorunun cevabı olan farmakovijilans kavramını gündeme taşımak amacıyla “Eczacılar ve Sağlık Çalışanları İçin Farmakovijilansın Önemi” adlı kitabı hazırladık.

Bu kitapta,

- İlaçlar piyasaya nasıl çıkar?

- Hangi durumlarda ilaçlar piyasadan geri çekilir?

- İlaçların ters etkileri nasıl ortaya çıkarılır?

- Eczacılar farmakovijilans etkinliklerine nasıl katılabilir?

- Piyasadan ilaçların geri çekilmesi sırasında eczacılar, ilaç uzmanı kimliği ile hastaları hangi konularda uyarmalıdır?

- Mesleğimizi bekleyen değişimlerle farmakovijilans etkinlikleri arasında ne tür bir ilişki vardır?

sorularını cevaplamaya çalıştık.

Farmakovijilans, bir bakış açısıdır. Eczacılar sadece ters ilaç etkilerine değil, mesleki rollerini bekleyen değişimlere karşı da uyanık olmalıdır. Farmakovijilans aktivitelerine göstereceğimiz ilgi, toplumda “eczacı: ilaç danışmanı” kavramının yerleşmesine katkıda bulunacaktır. Verdiği hizmetle vazgeçilmez olduğunu kanıtlayan eczacı, hakettiği noktaya bu şekilde bir adım daha yaklaşmış olacaktır.  

C.Kemal BUHARALIOĞLU, ckemalb@yahoo.com

Öztekin ALGÜL, oztekinalgul@yahoo.com

1 Beşeri Tıbbi Ürünlerin Güvenliliğinin İzlenmesi ve Değerlendirilmesi Hakkında Yönetmelik (Resmi Gazete Sayı: 25763, 22.3.2005)

2 Beşeri Tıbbi Ürün Ruhsatı Sahipleri İçin Farmakovijilans Kılavuzu (30.06.2005)