Aile Hekimliği Uygulamasına Genel Bakış

Kasım 2004’te yürürlüğe giren Aile Hekimliği Pilot Uygulaması Kanunu ile pilot iller belirlenmiş ve aile hekimliği uygulaması yurt genelinde yaygınlaşmaya başlamıştır. 2008 yılı başı itibariyle yaklaşık 20 ilde başlamış olacak olan bu uygulamanın ilk örneklerinden biri Eskişehir’de gerçekleştirilmiştir. İlk uygulama 2005 yılı Eylül ayında Düzce’de başlamıştır. 16.02.2006’da 10 ilimiz pilot il olarak ilan edilmiş ve bu illerde uygulamaya yönelik yoğun bir hazırlık süreci başlamıştır. Bu çalışmalar ilk olarak Eskişehir’de meyvesini vermiş ve 17.07.2006’da Eskişehir’de Aile Hekimliği uygulaması başlamıştır. Toplam 11 ilin birbiri ardına uygulamaya başlamasıyla birlikte, 2007 Şubat’ında 13 pilot il daha belirlenmiştir. Bu illerin bir bölümü uygulamaya başlamış ve bir bölümü ise geçiş çalışmalarını sürdürmektedir. 2008 yılı için ise 35 ilimizin daha hazırlık çalışmalarını tamamlayarak aile hekimliği uygulamasına başlaması öngörülmektedir.

Eskişehir’de Aile Hekimliği Uygulaması

Eskişehir’de 2006 yılı ETF (Ev Halkı Tespit Fişi) nüfusu 706.430’dur. Bu nüfusun 571.658’i il merkezinde, 134.772’si ilçe ve beldelerde ikamet etmektedir. Bu nüfus tespitine göre il genelinde bölge planlamaları yapılmıştır. İl merkezi için 163, ilçe ve beldeler için 45 olmak üzere, il genelinde toplam 208 Aile Hekimliği bölgesi planlanmıştır. Uygulamanın başlamasıyla birlikte kişiye yönelik birinci basamak sağlık hizmetleri 208 aile hekimliği bölgesindeki aile hekimleri ile sunulmaya başlanmıştır. Aile hekimliği bölgelerinin yanısıra il merkezinde dört ve her bir ilçede birer adet olmak üzere il genelinde 16 Toplum Sağlığı Merkezi kurulmuş ve faaliyete geçmiştir.

Toplam 208 Aile Hekimliği bölgesi pozisyonunda Aralık 2007 itibariyle 206 sözleşmeli hekim ve 153 sözleşmeli aile sağlığı elemanı görev yapmaktadır. 206 hekimin beşi aile hekimliği uzmanı, ikisi halk sağlığı uzmanı ve 199’u pratisyen hekimdir. Sözleşmeli personeli olmayan bölgelere ise İl Sağlık Müdürlüğü kaynaklarından görevlendirme yoluyla hekim ve sağlık personeli sağlanmaktadır.  

Aile Hekimliği Uygulaması ve Aile Hekimliği Bilgi Sistemi

Yaklaşık olarak son beş yıldır uygulama sürecinde olan Sağlıkta Dönüşüm programının en önemli beş bileşeninden ikisi aile hekimliği uygulaması ve e-Sağlık uygulamalarıdır. e-Sağlık uygulamalarının aile hekimliği içerisinde fiilen başlaması ve bir taslak proje olmak çıkması açısından Aile Hekimliği uygulamasının, bilişim ve bilgi sistemleri açısından ayrı bir yeri vardır. Aile hekimliği uygulamasında kullanılan Aile Hekimliği Bilgi Sistemi (AHBS) tüm kayıtların sayısal ortamda tutulmasını sağlamakta, aile hekimlerinden hizmet alan bireylerin elektronik sağlık kayıtlarını ortak bir merkezde tutmakta, birinci basamak sağlık hizmetlerinde üretilen her türlü verinin AHBS üzerinden toplanabilmesini amaçlamaktadır.

Bilişim teknolojileri, hem Aile Hekimliği uygulaması öncesinde ilerde yapılan hazırlık çalışmalarının zor ve meşakkatli bir parçasında rol oynamakta, hem de Aile Hekimliği uygulaması başlandıktan sonra sağlık verilerinin oluşturulması ve denetsel mekanizmaların temelinde yer alması bağlamında önemli bir yer tutmaktadır.

e-Sağlık açısından Eskişehir’de yapılan uygulama öncesi hazırlık çalışmalarını ETF çalışmaları, altyapı çalışmaları, donanım ve yazılım ile ilgili çalışmalar ve AHBS eğitimleri olarak dört temel başlık altında inceleyebiliriz.

ETF çalışmaları: İl genelinde kaç Aile Hekimliği bölgesine ihtiyaç olduğu ve bu bölgelerin nerelerde konuşlanacağının belirlenmesi açısından ilin demografik dağılımının iyi bilinmesi gerekmektedir. Bölge planlamaları için esas olan veriler için Ev Halkı Tespit Fişleri kullanılmıştır. Ancak bölge planlamasının hassas ve doğru bir şekilde yapılabilmesi için mevcut ETF bilgilerini güncellemek üzere saha ekipleri kurulmuş ve tüm Eskişehir’in ETF bilgileri yeniden gözden geçirilmiştir. Ayrıca konvansiyonel ETF’ler de, kayıtlı kişilerin T.C. kimlik numaraları bulunmaması nedeniyle saha ekipleri güncelleme sırasında T.C. Kimlik Numarası tespitlerini de gerçekleştirmişlerdir. Güncellenen ETF’ler, İl Sağlık Müdürlüğü bünyesinde kurulan Veri Hazırlama Birimi’nde sayısal ortama aktarılmış, tespit edilen nüfus mahalle ve sokak düzeyinde ikamet ettiklere yerlere göre tasniflenerek, Eskişehir genelinde belirlenen 208 Aile Hekimliği bölgesine dağıtılmıştır. Bu sayede uygulama başlar başlamaz, Eskişehir’de oturan tüm bireylerin ikamet bölgelerine yakın birer aile hekimine sahip olması sağlanmıştır.

Altyapı çalışmaları: AHBS yazılımı hem online, hem de offline çalışma özelliğine sahip bir yazılımdır. Öte yandan yazılımı kullanan aile hekimlerinin zaman zaman online olarak ürettikleri verileri merkez veritabanına aktarmaları gerekmektedir. Bu amaç doğrultusunda Eskişehir genelindeki Aile Sağlığı Merkezi olarak kullanılması planlanan 48 binanın ADSL internet bağlantıları sağlanmış, bina krokileri çizilerek, aile hekimlerinin kullanacakları odalar tespit edilmiş, tespit edilen bu odaların ağ bağlantıları yapılmış ve böylelikle aile hekimlerinin internet ve internet üzerinden AHBS merkez veritabanı erişimleri sağlanmıştır.

Donanım ve yazılım çalışmaları: Aile Hekimliği uygulamasına geçmeden önce, her aile hekimine bir bilgisayar temin edilmesine yönelik çalışmalar oldukça zaman alıcı ve güç çalışmaların başında yer almıştır. İl genelinde Sağlık Müdürlüğü’ne bağlı kuruluşlardaki bilgisayarların işlemci, bellek, sabit disk gibi özelliklerini de içerecek şekilde envanteri çıkarılmıştır. Toplum Sağlığı Merkezleri’nin, Aile Sağlığı Merkezleri’nde kurulacak laboratuvarların ve aile hekimlerinin bilgisayar ihtiyacı belirlenmiş ve il genelindeki bilgisayarların yeniden dağılımı yapılmıştır. Yeniden dağılım sırasında tüm bilgisayarlar İl Sağlık Müdürlüğündeki Bilgi İşlem Biriminde yedeklenmiş, işletim sistemleri yeniden kurulmuş ve her aile hekiminin bilgisayarına AHBS yazılımı yüklenmiştir. Bu çalışmalar ve yeniden dağılım noktasında yeni bilgisayar alımına gidilmemesi temel prensip olarak kabul edilmiştir. Bunun nedeni aile hekimlerinin uygulamanın başlamasından bir süre sonra kendi bilgisayarlarını kullanma eğilimine girecekleri ve İl Sağlık Müdürlüğü tarafından kiralanan bilgisayarları iade edecekleri ve sonuçta elde atıl bir bilgisayar kapasitesiyle karşı karşıya kalınacağı öngörüsüdür. Nitekim aile hekimleri birkaç ay içerisinde kendi bilgisayarlarını temin etmeye başlamışlardır. Halen Eskişehir’de aile hekimlerinin yaklaşık olarak %54’ü kendi bilgisayarlarını kullanmaktadırlar ve İl Sağlık Müdürlüğü’ne 100’ün üzerinde bilgisayar iade edilmiştir.

AHBS eğitimleri: Uygulama öncesi yaklaşık 200 aile hekimine, Bilgi İşlem Daire Başkanlığı’nca AHBS eğitimi verilmiştir. Eskişehir’de göreve yeni başlayan bir aile hekimi olduğunda, halen müdürlük bünyesindeki Bilgi İşlem Birimi’nce bu eğitimler verilmeye devam edilmektedir. Ayrıca uygulama sonrası AHBS’ye yönelik eğitimlere devam edilmiş, özellikle AHBS’nin 2.0 versiyonundan 3.0 versiyonuna geçiş sırasında, tüm Aile Hekimleri yeniden eğitime alınmışlardır.

Aile Hekimliği Bilgi Sistemi, Aile Hekimliği uygulamasının en önemli yapı taşlarından birisidir.  Henüz ülke genelinde yaklaşık 15-20 ilin uygulamaya başlamış olmasına karşın, AHBS birinci basamak sağlık hizmetlerinde kullanılan en kapsamlı ve yaygın bilgi yönetim sistemi olmuştur. Halen Türkiye genelinde 8.705.578, Eskişehir’de ise 741.661 kişinin kayıtları AHBS üzerinden tutulmakta ve takip edilmektedir.  Oluşturulan bu elektronik sağlık kayıtları sayesinde hem günümüze yönelik sağlık bilgisi oluşturulmakta, hem de geleceğe yönelik “veri yatırımı” yapılmaktadır.  İl genelinde tüm nüfusun birebir birey bazında kaydedilmesi sayesinde, özelde koruyucu sağlık hizmetleri, genelde ise tüm sağlık hizmetleri açısından “hedef nüfus” tam ve kesin olarak belirlenebilir hale gelmiştir. Aşı ve izlemler gibi uygumlalar, bireysel bazda ve bireye uygulanma zamanı bazında gözlemlenebilir ve denetlenebilir olmuştur. Bu sayede aile hekimlerinin özellikle koruyucu sağlık hizmetlerine yönelik performansları objektif bir biçimde değerlendirilebilmektedir.

AHBS iki ana bileşenden oluşmaktadır: Aile hekimleri tarafından kullanılmakta olan AHBS yazılımı ve Bakanlık merkezinde bulunan merkez veritabanı. Aslında AHBS denince akla ilk önce aile hekimleri tarafından kullanılmakta olan AHBS yazılımı gelse de, sistemin temelini merkez veritabanı oluşturmaktadır. Çünkü AHBS veritabanı ülke genelindeki standartları belirlemektedir ve bu standartlara uygun her yazılım ile veri alışverişi yapabilir durumdadır. Bu sayede aile hekimleri, geliştirilecek birçok yazılım aracılığıyla veri gönderebilir olacaktır. Öte yandan farklı yazılımlar söz konusu olduğunda bile, toplanan tüm veriler ülke genelinde bir standarda sahip olacak ve aynı dili konuşacaktır.   

AHBS ve Sorunlar

AHBS, Aile Hekimliği uygulamasının olmazsa olmaz parçalarından biridir. Bu konuda çok yoğun ve teknik çalışmalar yapılmış ve AHBS günümüzdeki mevcut durumuna ulaşmıştır. Yapılan çalışmalar pek çok sorunu bertaraf etmiş olmakla beraber, henüz elbette mükemmeli yakalamak mümkün olamamıştır. Diğer taraftan da birinci basamak sağlık kuruluşlarında şimdiye kadar bu kapsamda bir bilgi sisteminin kullanılmamış olması, AHBS’den çok büyük beklentilerin oluşmasına, karşılanmayan ya da karşılanması geciken beklentilerden dolayı göreceli bir memnuniyetsizlik yaşanmasına ve konunun AHBS’nin bir problemiymiş gibi algılanmasına neden olmaktadır.

Aile Hekimliği uygulamasının Eskişehir’de başlamasıyla birlikte, AHBS’de karşılaşılan problemlerin önemli bir bölümünün aile hekimlerinin bilgisayar bilgi ve becerilerinin, kısaca bilgisayar okuryazarlığı düzeylerinin eksikliğinden meydana geldiğini söylemek, yanlış bir tespit olmayacaktır. Öte yandan yazılım ile ilgili verilen eğitimlerin ne düzeyde verilirse verilsin, uygulamaya bizzat başlamadan ve belirli bir süre pratik uygulamada bulunmadan aile hekimlerini istenilen beceriyle donatamadığı görülmüştür.

AHBS ile ilgili karşılaşılmış olan en yorucu sorunlardan biri de, aile hekimlerine teknik destek sağlanmasıdır. Doğrudan AHBS ile ilgili sorunlar merkezde kurulan çağrı merkezi aracılığıyla giderilmeye çalışılsa da, AHBS dışı yazılımsal problemlerin, hattâ donanımsal problemlerin bile AHBS kaynaklı olduğu algılamasıdır. Bu nedenle çağrı merkezleri doğal olarak yetersiz kalmakta, çözüm sağlama yükümlülüğü İl Sağlık Müdürlüğü’nün üzerinde kalmaktadır. Bu destek ise ancak İl Sağlık Müdürlükleri’nce dışarıdan teknik eleman teminiyle sağlanabilmektedir. Ancak tüm sorunlar gibi bu sorun da temel olarak AHBS’nin sorunu değildir ve zaman içerisinde azalma eğilimine girmektedir. Bu ihtiyacı rakamsal olarak ortaya koyacak olursak, başlangıçta 99 aile hekimi sürekli hizmet talebinde bulunmuş iken, bu sayı 40’a düşmüştür. Halen 127 aile hekimi dönem dönem hizmet talebinde bulunurken, yalnızca 43 aile hekimi, diğer bir deyişle toplam aile hekimlerinin yalnızca %20’si Eskişehir Sağlık Müdürlüğü’nden hiç teknik destek talebinde bulunmamıştır.

AHBS ile ilgili en büyük beklentilerden biri de üretilen verilerin il bazında görüntülenebilir, değerlendirilebilir ve hizmete yönelik planlamalarda kullanılabilir olmasıdır. Bu gereksinim Karar Destek Sistemi adı verilen sistem ile giderilmeye çalışılmış olsa da, tüm konularda olduğu gibi halen geliştirilme ihtiyacı bulunmaktadır.

Aile Hekimliği ve AHBS adına bahsedilebilecek çok nokta olmakla birlikte, sonuç olarak hem aile hekimliği uygulamasının, hem de buna paralel olarak AHBS’nin çok yol kat etmiş olduğunun altının çizilmesi gerekmektedir. İnsan doğası daima mükemmelliği arzulamaktadır. AHBS, sadece aile hekimliği uygulaması ya da Türkiye açısından değil, dünya açısından bile oldukça kapsamlı bir proje ve uygulama haline gelmiştir. Halen AHBS üzerinden takibi yapılmakta olan kişi sayısı 8,5-9 milyonlu rakamlar ile ülke nüfusunun % 12-15’lik bir kesimini temsil etse de, bu rakam çoğu Avrupa ülkesinin toplam nüfusunun bile üzerindedir. Gerek Aile Hekimliği uygulaması, gerek AHBS açısından alınacak daha çok yol olmakla birlikte hizmet kalitesi, verimlilik ve hasta memnuniyetindeki artış, geleceğe umutla bakma inancını daha da perçinlemektedir.